آژانس خبری کاسپین – بهرام قربانپور: گیلان با تاریخ مبارزاتی خود، میراثی ارزشمند را در دل جنگلهای انبوهش پنهان کرده است، میراثی که نام «میرزا کوچک خان جنگلی» و یارانش را بر تارک آن میدرخشد. با وجود نقش تعیینکننده این نهضت در تاریخ معاصر ایران، بررسیها نشان میدهد بخش قابلتوجهی از ابعاد سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و مردمی «نهضت جنگل» در یک سده گذشته مغفول مانده و روایتهای نادرست یا ناقص، چهره حقیقی میرزا را کمرنگ کرده است.
کارشناسان معتقدند نهضت جنگل نهتنها یک جنبش ضد استبدادی بلکه یک حرکت تمامعیار مردمی و دینی بوده که با وجود دستاوردهای بزرگ، به علت خفقان سیاسی در دوران پهلوی و اهمال برخی متولیان پس از انقلاب، کمتر معرفی شده و نتوانسته به جایگاه شایسته خود در حافظه تاریخی کشور دست یابد. تحلیلگران همچنین بر لزوم شکلگیری یک جریان جدی و سازمانیافته برای «بازخوانی نهضت جنگل» تأکید دارند، جریانی که بتواند لایههای پنهان این قیام و شخصیت چندوجهی رهبر آن را از دل تاریخ بیرون بیاورد.
میرزا؛ مجتهدی که پرچم مبارزه با استبداد را برافراشت
«مهدی کاسی» پژوهشگر تاریخ گیلان در گفتگو با خبرنگار کاسپین، بستر تاریخی نهضت جنگل را توضیح داده و میگوید: برای فهم چرایی آغاز نهضت باید به وضعیت نابسامان اواخر دوره قاجار توجه کرد، زمانی که پس از به توپ بستن مجلس و روی کار آمدن احمدشاه ۱۲ ساله، کشور عملاً فاقد دولت مرکزی مقتدر بود و قرارداد ۱۹۰۷ ایران را میان نفوذ روس و انگلیس تقسیم کرده بود.
وی تصریح میکند؛ در این فضای آشفته، روسها عملاً شمال ایران بهخصوص گیلان را در اختیار داشتند و بیش از ۲۰ کنسولگری در کشور فعال بود. در چنین شرایطی میرزا کوچک خان که دارای تحصیلات حوزوی و به تعبیر عدهای در حد «اجتهاد» بود، وارد صحنه مبارزه شد و نهضتی را پایهگذاری کرد که بنیان آن بر آموزههای دینی و مردمی بودن استوار بود.
فراز و فرودهای نهضت؛ از مقابله با دو قدرت جهانی تا نفوذ داخلی
این کارشناس با تشریح مراحل شکلگیری و گسترش نهضت جنگل میگوید: میرزا توانست در گام نخست، ضربات جدی به نفوذ روسها در گیلان وارد کند و پس از آن وارد تقابل با انگلیسیها شد، با این حال نفوذ عناصر داخلی و خیانت برخی افراد سبب شد بخش مهمی از انرژی نهضت صرف ساماندهی درونی شود.
کاسی با اشاره به همکاری پنهان شوروی سابق و انگلیس برای حذف میرزا اضافه کرد: میرزا در نهایت همزمان با دو ابرقدرت جهانی مواجه شد، امری که پیچیدگی مبارزات او را دوچندان میکرد. با وجود این فشارها، نهضت جنگل به دلیل خاستگاه کاملاً مردمی و استقلال کامل از بیگانگان، هفت سال پایدار ماند.
دستاوردهای عمرانی و اجتماعی میرزا؛ از حفر «حشمترود» تا نهضت سوادآموزی
به گفته کاسی، نهضت جنگل تنها یک جنبش سیاسی نبود و آثار عمیق اقتصادی و اجتماعی بر جای گذاشت.
وی با اشاره به پروژه عمرانی بزرگ «حشمترود» افزود: حفر این کانال با محوریت دکتر حشمت و مشارکت هزاران نفر از مردم شرق گیلان انجام شد و تاکنون نقش مهمی در تأمین آب کشاورزی منطقه دارد.
این کارشناس مسائل سیاسی همچنین از «نهضت سوادآموزی میرزا» یاد میکند و میگوید: در زمانی که بیش از ۹۰ درصد مردم ایران بیسواد بودند، میرزا کوچک خان ساخت بیش از ۵۰ مدرسه را در گیلان پایهگذاری کرد و یکی از جدیترین حرکتهای آموزشی مردمی را سامان داد.
آنطور که کاسی گفته؛ نهضت جنگل در دوره قحطی دو ساله ایران، با تدابیر میرزا از وارد آمدن آسیب جدی به گیلان جلوگیری کرد و حتی بخشی از کمکرسانی به پایتخت برعهده جنگلیها بود.
میرزا؛ روحانی وطن دوست یا انقلابی تجزیه طلب
این پژوهشگر تاریخ، نهضت جنگل را «قله مبارزات انقلابی ملت ایران» توصیف کرده و میگوید: رژیم پهلوی بیش از نیم قرن مانع معرفی دستاوردهای این نهضت شد، در دوران پهلوی حتی اجازه نصب سنگ قبر بر مرقد میرزا داده نمیشد و نخستین سنگ قبر پس از انقلاب نصب شد.
کاسی «تحریف» را بزرگترین چالش نهضت جنگل میداند و معتقد است روایتهای ناقص و گاه مغرضانه سبب شده نسل جوان امروز ارتباط دقیقی با میرزا و مبانی نهضت برقرار نکند.
وی با اشاره به معدود آثار تولید شده درباره میرزا، از جمله سریال «کوچک جنگلی»، میگوید: این اثر تنها برشی از زندگی میرزا را نشان میدهد و فصلهای بعدی آن هیچگاه ساخته نشد.
در خصوص وطن پرسی و یا تمایل تجزیه طلبی میرزا بین کارشناسان و تحلیلگران تاریخ نزاع نظری وجود دارد، اما اکثر افراد میرزا کوچک خان را روحانی وطن پرست معرفی می کنند و البته افرادی هم هستند که به میرزا مبارز و انقلابی تجزیه طلب نسبت دادهاند.
انتقاد از نبود برنامهریزی در معرفی میرزا
کاسی عدم توجه جدی رسانهها به بازخوانی علمی و مستند این نهضت را یکی از آسیبهای جدی معرفی میرزا میداند و معتقد است، تولیدات رسانهای، مستندهای پژوهشی، آثار سینمایی و کتابهای مرجع درباره میرزا بسیار کمتر از نیاز جامعه است.
نسلی که با ادبیات نهضت جنگل بیگانه مانده است
آنطور مشخص است، یک قرن غفلت تاریخی و فرهنگی در روایت نهضت جنگل، موجب شده میرزا کوچک خان با وجود نقش تعیینکنندهاش در مبارزه با استبداد، هنوز در کوچهپسکوچههای رشت و گیلان ناشناخته بماند. اگرچه ۵۷ سال دوران پهلوی سهم عمدهای در این گمنامی دارد، اما پس از انقلاب نیز اقدامهای جدی و بنیادین برای شخصیتپردازی این چهره ملی و دینی انجام نشده است.
نتیجه این غفلت آن است که نسل جوان امروز کمتر با مبانی فکری، اهداف و دستاوردهای نهضت جنگل آشناست؛ نهضتی که میتوانست یکی از مهمترین الگوهای مبارزاتی و مردمی در تاریخ معاصر ایران باشد.
کد خبر:
43300
